Hát bả trạo, một loại hình nghệ thuật dân gian gắn với đời sống tâm linh của các làng chài ven biển miền Trung, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Tuy nhiên, trước nguy cơ mai một, việc bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật này đang đặt ra nhiều thách thức.
Di sản gắn với đời sống cộng đồng
Hát bả trạo xuất hiện từ lâu đời tại các xã Tam Xuân, Tam Anh, Núi Thành và Tam Hải thành phố Đà Nẵng. Loại hình nghệ thuật này còn được gọi là chèo bả trạo, hò hầu linh hoặc hò đưa linh. Nghệ thuật hát bả trạo gắn liền với lễ tế cá Ông và các ngày hội đại đoàn kết của cộng đồng làng chài. Trong các nghi lễ này, các động tác múa tái hiện hoạt động đánh bắt hải sản của ngư dân, đồng thời gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa, biển yên trời lặng, tôm cá đầy khoang, mang lại cuộc sống ấm no và hạnh phúc.
Nghệ thuật hát bả trạo thu hút người xem bởi những tình tiết sinh động và các màn tái hiện chân thực quá trình ra khơi của ngư dân. Đội hát bả trạo thường gồm các vị trí Tổng mũi, Tổng khoan và Tổng lái, cùng các thành viên từ mười đến mười sáu người gọi là trạo. Trong đó, Tổng mũi đóng vai trò quan trọng, là đoàn trưởng kiêm tổng chỉ huy, đòi hỏi người biểu diễn có giọng hát hay, năng khiếu nghệ thuật và sự am hiểu dân ca. Hiện nay, tìm kiếm người trẻ đảm nhận vị trí Tổng mũi là một thách thức lớn.
Hát Bả Trạo
Người đi tiên phong và câu chuyện kế thừa
Tại thôn Xuân Tân xã Tam Anh, cố ông Lê Văn Minh, mất năm 2024, được biết đến là một Tổng mũi kỳ cựu. Từ những năm 1970, ông đã đi khắp vùng Nam Trung Bộ để sưu tầm, học hỏi và nghiên cứu hát bả trạo. Khi trở về quê nhà, ông thành lập đội bả trạo, tổ chức tập luyện và biểu diễn tại nhiều lễ hội cầu ngư.
Nhờ sự hỗ trợ của ngành văn hóa huyện Núi Thành cũ, cụ Minh còn thành lập hai đội hát bả trạo trẻ với thành viên là học sinh THCS và THPT, từng biểu diễn tại nhiều lễ hội trong vùng. Dù vậy, các vị trí Tổng mũi vẫn rất hiếm. Chỉ có hai người được truyền nghề, nhưng họ không gắn bó lâu dài vì phải lo sinh kế.
Những khó khăn trong bảo tồn
Trước đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam cũ từng hỗ trợ đội hát bả trạo xã Tam Hòa cũ mỗi năm bốn triệu đồng. Số tiền hạn chế này khó đảm bảo chi phí duy trì cho mười sáu thành viên sau khi trừ chi phí đi biểu diễn. Vì vậy, nhiều đội hát bả trạo hiện nay hoạt động thưa thớt. Một số làng chài phải thuê đội hát bả trạo từ Hội An để phục vụ lễ hội.
Ông Nguyễn Anh Tuấn, thôn Xuân Tân xã Tam Anh, cho biết: Cụ Lê Văn Minh đã mất, hiện địa phương còn một số người đảm nhận các vai Tổng, nhưng nếu không được quan tâm và tổ chức bài bản, hát bả trạo sẽ mai một.
Nguy cơ mai một càng rõ nét khi phần lớn người trẻ chưa tiếp xúc hoặc không quan tâm tới loại hình nghệ thuật này. Nhận thức về giá trị di sản văn hóa phi vật thể của họ còn hạn chế, dẫn đến việc truyền dạy cho thế hệ kế tiếp gặp nhiều khó khăn.
Giải pháp bảo tồn và phát triển
Việc bảo tồn và phát triển hát bả trạo tại các xã Tam Xuân, Tam Anh, Núi Thành và Tam Hải cần được UBND thành phố và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đầu tư bài bản. Trước đây, huyện Núi Thành cũ đề xuất ngành văn hóa cấp trên nghiên cứu và hỗ trợ địa phương phục dựng di sản, đồng thời xây dựng chính sách hỗ trợ người tham gia đào tạo và biểu diễn. Mục tiêu là xây dựng đề án bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát bả trạo, giúp di sản văn hóa đặc sắc này tiếp tục sống và phát triển trong cộng đồng.